Orientacja Precyzyjna – sport dla wszystkich

Za początek zawodów na orientację uznaje się rok 1897, podczas gdy o orientacji precyzyjnej można zacząć mówić dopiero niemal sto lat później. Ciężko jednak określić genezę tego sportu i trzeba opierać się głównie o przekazy słowne. W jednych z nich mówi się o chęci mobilizacji osób niepełnosprawnych, starszych, mających problemy ruchowe. W innych o próbie stworzenia nowej dyscypliny, której nacisk będzie położony na orientację, czytanie mapy i rozumienie terenu, a nie na wytrzymałość i wytrenowanie organizmu zawodnika.

Najważniejsze jednak dla zawodów na orientację wydają się być lata 80. i 90. XX wieku, kiedy to kształtowały się ich pierwsze rodzaje. W roku 1992 IOF zdecydował o rozszerzeniu i dołączeniu do swoich struktur czwartej dyscypliny, którą była orientacja precyzyjna. Początkowe lata rozwoju skupione były na dostosowaniu jej do potrzeb rywalizacji międzynarodowej, by w 1999 roku podczas Mistrzostw Świata w Biegu na Orientację odbywającym się w szkockim Inverness spróbować przeprowadzić po raz pierwszy rywalizację o Puchar Świata w Orientacji Precyzyjnej.

Odbywające się w formule co dwa lata MŚ w biegu na orientację miały być na stałe również gospodarzem Pucharu Świata w Orientacji Precyzyjnej jednak już w 2001 roku pomysłu tego nie udało się zrealizować. W 2003 roku nastąpiła zmiana formuły i od tego roku MŚ zaczęto organizować co roku i również wtedy powrócił Puchar Świata w OP, jednak była to druga, a zarazem jego ostatnia edycja, gdyż od 2004 roku przyjęto nazwę Mistrzostw Świata. Z pojedynczymi wyjątkami MŚ w OP były organizowane wspólnie z MŚ w BnO, aż do drugiej dekady XXI wieku, co nie zawsze przekładało się na wysoki poziom organizacyjny tych pierwszych, doprowadzając do sytuacji, gdzie podczas MŚ we Francji w 2011 roku cała organizacja części OP spadła na zagranicznego kontrolera zawodów, gdyż lokalni organizatorzy wycofali się z próby ich przygotowania.

Końcówka pierwszej dekady oraz druga dekada XXI wieku wydaje się być kluczowa dla popularyzacji orientacji precyzyjnej. W 2008 roku pojawiają się Mistrzostwa Europy, w 2013 roku Puchar Europy, w coraz większej liczbie krajów zaczynają być rozgrywane Mistrzostwa Krajowe (np. w Polsce), a także następuje rozdział między MŚ w BnO i MŚ w OP. Czynniki te oraz ciągłe zmiany regulaminowe, a także postęp technologiczny (rewolucja lidarowa), który doprowadza do ogromnego wzrostu jakości map używanych na zawodach, przekłada się na większą popularność dyscypliny, a jednocześnie pozwala na większą profesjonalizację zawodników.

Wzrost popularności orientacji precyzyjnej widoczny jest doskonale w różnego rodzaju zestawieniach statystycznych. Analizując chociażby liczbę uczestników MŚ, można łatwo zaobserwować to zjawisko. Podczas pierwszych zawodów frekwencja wynosiła 10, a później 20 zawodników, natomiast w pierwszej dekadzie XXI wieku frekwencja oscylowała już bliżej wartości 100 osób. W drugiej dekadzie liczby te zaczęły stabilizować się na poziomie powyżej 100 osób, by w ostatnich edycjach zamykać się w wartościach powyżej 160 zawodników. Mistrzostwa Świata jako impreza zamknięta z limitowaną liczbą miejsc dla narodowych federacji wskazują, że do rywalizacji włączają się nowe kraje. W pozostałych zawodach limity nałożone na liczbę startujących zawodników są wykorzystywane w 100%.

Poza zawodami mistrzowskimi IOF prowadzi również Ranking Światowy, w którym klasyfikowani są wszyscy chętni – zarejestrowani w IOF zawodnicy. Cofając się w rankingu do pierwszego roku jego funkcjonowania, można znaleźć w nim 233 nazwiska, natomiast w obecnym – 472.

Zawodnicy ci należą do 25 narodowości, a największą liczbę reprezentantów posiadają Finlandia (65 osób), Szwecja (49 osób) i Polska (45 osób). Orientacja precyzyjna podobnie jak inne dyscypliny orientacji sportowej, dominuje w krajach europejskich. W przypadku OP poza Europą istnieją trzy istotne ośrodki, tj. Hongkong, Japonia i Stany Zjednoczone Ameryki. W Europie natomiast wyróżniają się zgrupowania krajów, które często ze sobą współpracują czy też posiadają wspólne rankingi. Taka sytuacja jest doskonale widoczna we współpracy między Polską, Czechami i Słowacją, a także Chorwacją, Węgrami, Włochami i Słowenią, czy w krajach skandynawskich wraz z Finlandią.

Jeśli chodzi o orientację precyzyjną w Polsce, dominującą rolę odgrywa region śląsko-małopolski, gdzie funkcjonuje kilka klubów nastawionych głównie na tę dyscyplinę, choć znaczenie mają też Wrocław i Szczecin. W ostatnich latach jednak to południowa część Polski skupiała najważniejsze imprezy w orientacji precyzyjnej, z Mistrzostwami Świata rozgrywanymi w Jeleniej Górze na czele. Skupiając się na pojedynczych zawodach mediana frekwencji na imprezach Rankingu Światowego oscyluje wokół 70 osób, a największe zawody, które powiązane są z Mistrzostwami Świata czy Europy, przyciągają około 200 osób. Wartość ta jednak jest bliska maksymalnych możliwości organizacyjnych, wynikających ze specyfiki orientacji precyzyjnej, a głównie z rozłożenia startów interwałowych każdego uczestnika w ciągu dnia.

W Mistrzostwach Polski również obserwuje się minimalny wzrost liczby startujących. W tym roku wynosiła ona 50 zawodników posiadających opłacone licencje w Polskim Związku Orientacji Sportowej. Patrząc po samej ilości opłaconych licencji w PZOS, dla zawodników Orientacji Precyzyjnej można wnioskować, że OP w Polsce ma się wybitnie dobrze, gdyż opłaconych jest ponad 1000 licencji. Wartości te wynikają jednak z tego, że opłacenie licencji na jedną dyscyplinę nie różni się niczym od wyrobienia licencji dla wszystkich, stąd większość zawodników dla własnej wygody wyrabia wszystkie 4 licencje.

Warto tu jednak podkreślić, że w  Polsce aktywne licencje PZOS posiada 1888 osób, gdzie np. w o wiele popularniejszej dyscyplinie, jak skoki narciarskie, jest tylko 252 zawodników, a w całym Polskim Związku Narciarskim jest 456 licencjonowanych sportowców.

Orientacja sportowa posiada niebagatelną przewagę nad jej pozostałymi dyscyplinami. Jako jedyna ma możliwość przełożenia 1:1 przynajmniej jednej z jej odmian (TEMPO) do świata wirtualnego. W internetowych zawodach, które odbywają się nieprzerwanie od 2020 roku, wzięło udział prawie 2500 uczestników. Natomiast każdy kolejny cykl zawodów zgarnia przynajmniej 700 czynnych zawodników i kolejne nacje, których nie obserwuje się na zawodach na żywo.

Przyczyną tego zjawiska może być słaba dostępność organizatorów imprez poza Europą. Wśród takich krajów są między innymi: Chiny, Brazylia, Republika Południowej Afryki, Korea Południowa, Nowa Zelandia czy Boliwia. Można więc stwierdzić, że orientacja precyzyjna dotarła na wszystkie kontynenty, jednak poza Europą trudno jest się jej zaczepić ze względu na braki kadrowe. Najlepszym tego przykładem może być aplikacja Egiptu na organizatora MŚ w roku 2021, które miałaby być przygotowywane przez organizatorów z Chorwacji. Kandydatura ta przegrała jednak rywalizację z Polską. W tym roku (2023) po raz pierwszy zawody Rankingu Światowego gościły również w  Stanach Zjednoczonych Ameryki, co tylko świadczy o powolnej ekspansji tej dyscypliny w  innych kierunkach świata.

W orientacji precyzyjnej zawodnicy oceniają położenie punktów kontrolnych (ang. flag) na podstawie szczegółowych map, poruszając się wyłącznie po wyznaczonych ścieżkach (w przypadku konkurencji PreO) lub pozostając w jednym, określonym miejscu (w przypadku konkurencji TempO). Wyróżnia ją to spośród innych dyscyplin orienteeringowych, w których podejście bezpośrednio do lampionu, będącego oznaczeniem punktu w terenie, jest nie tylko możliwe ale i obowiązkowe. Tutaj ocena położenia punktu dokonywana jest z odległości, co z jednej strony podnosi trudność wykonania zadania, a z drugiej umożliwia rywalizację pomiędzy osobami sprawnymi fizycznie, a tymi z ograniczoną mobilnością.

Podczas wyboru terenu zawodów i treningów oraz przygotowania tras i zadań w pierwszej kolejności brane są pod uwagę potrzeby osób z niepełnosprawnością. Każdy fragment wyznaczonej trasy musi być możliwy do pokonania przez osobę poruszającą się na wózku – klasycznym przy wsparciu asystenta lub elektrycznym. Jeśli są miejsca, gdzie z powodu przeszkód terenowych (np. zbyt duże nachylenie terenu, głębokie dziury czy kałuże) nie jest to możliwe, organizator podejmuje kroki zmierzające do umożliwienia pokonania danego odcinka w możliwie komfortowy sposób np. układając podesty lub zapewniając dodatkowego asystenta na problematycznym fragmencie. Ponadto wszystkie punkty kontrolne muszą być dobrze widoczne z perspektywy osoby siedzącej.

Mapy stosowane w orientacji precyzyjnej mają tę samą symbolikę, co sprinterskie mapy biegowe. Jest ona ujednolicona przepisami Międzynarodowej Federacji Orienteeringu, co sprawia, że niezależnie od tego, gdzie startujemy, spotkamy się z tym samymi symbolami i piktogramami. Skala map do orientacji precyzyjnej jest bardzo szczegółowa (1:4000) – w związku z tym bardzo dokładnie odwzorowują one otoczenie. Znajdziemy na nich nie tylko duże formy poziomicowe, takie jak górki, wniesienia czy jary, ale również małe formy ukształtowania terenu, takie jak dołki, kopczyki czy nawet muldy i noski. Odróżnimy również pojedyncze drzewa i krzewy, a w terenie zurbanizowanym także wytwory człowieka, jak np. pojedyncze urządzenia na placu zabaw czy siłowni plenerowej.

Oznaczenia lampionów w orientacji precyzyjnej

Charakterystyczne dla dyscypliny jest również nazewnictwo lampionów orienteeringowych, znajdujących się w terenie. Stosuje się do tego alfabet fonetyczny ICAO, znany między innymi z zastosowania w lotnictwie podczas prowadzenia komunikacji radiowej. Każdej literze alfabetu odpowiada tu określone słowo, co niweluje możliwość błędnej interpretacji odpowiedzi udzielonej ustnie przez zawodnika. W orientacji precyzyjnej lampiony liczymy zawsze od lewej strony, z wyznaczonego miejsca decyzyjnego. Maksymalnie może być ich 6: A – Alfa, B – Bravo, C- Charlie, D- Delta, E – Echo i F – Foxtrot. Możliwa jest również odpowiedź Zero, której zawodnik powinien udzielić, jeśli żaden z lampionów nie znajduje się w miejscu zaznaczonym na mapie.

Dyscyplina indywidualna

Orientacja precyzyjna jest dyscypliną indywidualną – każdy zawodnik pokonuje trasę i podejmuje decyzje samodzielnie. Rola asystenta w przypadku osób z ograniczoną mobilnością ogranicza się do pomocy w poruszaniu się, nie może on wpływać na odpowiedzi udzielane przez zawodnika. Mimo to dobra komunikacja i zgranie w zespole zawodnik-asystent odgrywa dużą rolę. W PreO asystent musi sprawnie reagować na komunikaty od zawodnika dotyczące poruszania się po trasie – aby bowiem poprawnie ocenić położenie danego punktu, często trzeba kilkukrotnie przemieścić się w różnych kierunkach po danym odcinku, jednocześnie obserwując teren i lampion z różnych perspektyw.

Jeśli asystent pomaga również w potwierdzeniu odpowiedzi, czy to na karcie papierowej za pomocą perforatora, czy to przy użyciu stacji elektronicznej, kluczowe jest, aby nie popełnił on błędu (np. omyłkowo zaznaczając odpowiedź B, podczas gdy zawodnik chciał udzielić odpowiedzi D), ponieważ wpłynie to na wynik zawodnika (raz podanej odpowiedzi nie można zmienić).

W orientacji precyzyjnej wyróżniamy dwie główne konkurencje – czasową TempO oraz precyzyjną PreO. Każda z nich posiada swoją odrębną specyfikę, sposób potwierdzania odpowiedzi oraz zasady punktacji. Na niektórych zawodach, zwłaszcza tych rangi mistrzowskiej spotyka się również sztafety, będące różnymi wariacjami połączenia dwóch ww. konkurencji – jest to na ten moment jedyna konkurencja rozgrywana w formule drużynowej. Stosunkowo nową, ale coraz częściej spotykaną formą jest PreO Sprint, będący szybszą odmianą PreO.

TempO

W tej konkurencji uczestnik, rozwiązując zadania, pozostaje w pozycji siedzącej (na wózku lub na krzesełku w przypadku uczestników, poruszających się w inny sposób). Dzięki temu wszyscy zawodnicy mają identyczną perspektywę podczas oceny położenia punktów i nie ma potrzeby wyróżniania w niej osobnych kategorii – wszyscy startują w klasyfikacji OPEN.

Na każdej stacji znajduje się dokładnie 6 flag (Alfa-Foxtrot), a zawodnik ma do rozwiązania 5 zadań. Każde z nich posiada osobną mapę, na której musi być widoczne (ale nie zaznaczone) miejsce, w którym znajduje się zawodnik oraz wszystkie lampiony. Uczestnik ma za zadanie określić, czy miejscu zaznaczonemu na mapie fioletowym okręgiem (punkt zawsze znajduje się dokładnie w jego środku), w terenie znajduje się jeden z lampionów. Jeśli tak, musi określić który, stosując nazewnictwo z alfabetu fonetycznego – ustnie lub wskazując odpowiednią literę na specjalnym stojaku. Jeśli żaden z umieszczonych w terenie lampionów nie znajduje się w miejscu zaznaczonym na mapie, zawodnik powinien udzielić odpowiedzi Zero. Dopiero po udzieleniu odpowiedzi można odsłonić mapę z kolejnym zadaniem.

Sędzia (lub sędziowie) danej stacji na bieżąco odnotowują odpowiedzi uczestnika (na papierze i/lub w specjalnym programie). Następnie zawodnik przechodzi do kolejnej stacji, gdzie mierzy się z nowymi zadaniami. Na większości zawodów liczba stacji wynosi między 5 a 8, co daje łącznie 25 do 40 zadań. Najlepsi reprezentanci rozwiązują pojedynczą stację w czasie oscylującym ok. 10 sekund. Końcowy wynik zawodnika jest sumą czasu spędzonego przez niego na stacjach oraz popełnionych błędów (1 błędna odpowiedź = 30 sekund karnych), wyrażoną w sekundach. Wygrywa osoba z najniższym wynikiem, czyli ta, która odpowiadała najszybciej, a jednocześnie popełniła jak najmniej błędów.

Ze względu na statyczny charakter TempO doczekało się w ostatnich latach swojej wersji internetowej. Do jej popularności przyczyniła się pandemia – w czasie, kiedy nie odbywały się zawody, a możliwości uczestniczenia w zorganizowanych treningach na żywo były znacznie ograniczone, wielu zawodników przeniosło swoje przygotowania do sieci. Stworzony przez czeskiego zawodnika i organizatora Libora Forsta TempO Simulator przyciąga obecnie ponad 2500 uczestników, wśród których nie brakuje członków kadr narodowych, w tym mistrzów Świata czy Europy.

Portal umożliwia obecnie trening na 1638 stacjach, z których część została przeniesiona z zawodów, które odbyły się w przeszłości na żywo, a część została stworzona specjalnie na potrzeby rywalizacji internetowej. Wśród tych ostatnich znajdziemy m.in. stacje stworzone w świecie Minercraft czy Jurrasic World, co jest ciekawym urozmaiceniem i spotyka się z entuzjazmem, zwłaszcza wśród zawodników kategorii juniorskich (poniżej 20 i 15 roku życia). Rejestracja i korzystanie z portalu są darmowe, a możliwość porównania swoich wyników z zawodnikami z całego świata ma niewątpliwie ogromny potencjał popularyzatorski.

Zobacz TempO Simulator

PreO

W tej konkurencji uczestnicy poruszają się wzdłuż wyznaczonych ścieżek, z odległości oceniając położenie punktów kontrolnych, wybranych i zaznaczonych na szczegółowej mapie przez organizatora. Do każdego z punktów jest przyporządkowany minimum jeden lampion (Alfa), a maksymalnie może ich być pięć (Alfa – Echo). Punkty kontrolne są zaznaczone na mapie za pomocą fioletowych okręgów oraz doprecyzowane piktogramami, informującymi m.in. z której strony obiektu powinien znajdować się lampion. Każdy punkt posiada swój unikalny numer oraz informację, spośród ilu lampionów będziemy wybierać.

Przy trasie znajdziemy punkty decyzyjne, z numerami odpowiadającymi tym na mapie. Są to miejsca, z których powinniśmy policzyć lampiony dla danego punktu kontrolnego (od lewej do prawej, rozpoczynając od lampionu Alfa i przechodząc przez kolejne litery alfabetu). Jeśli umiejscowienie któregoś z lampionów w terenie odpowiada lokalizacji wskazanej na mapie to zawodnik udziela odpowiedzi, odpowiadającej literze lampionu (A-E), zaznaczając ją na papierowej karcie startowej lub przy pomocy karty chipowej i stacji elektronicznej. Z tym drugim rozwiązaniem najczęściej spotkamy się na zawodach międzynarodowych, rangi rankingu światowego lub mistrzowskiej. W przypadku, kiedy żaden z lampionów nie znajduje się w określonym na mapie miejscu, zawodnik powinien udzielić odpowiedzi Zero (Z).

Długość trasy PreO wynosi zazwyczaj około kilkaset metrów, a liczba punktów między 20 a 30. Średnio na rozwiązanie jednego zadania przypada tu między 3 a 4,5 minuty. Dzięki temu przebycie trasy nie wymaga sprawności fizycznej i weryfikuje wyłącznie umiejętność czytania mapy i terenu. Mimo to stosowana jest osobna klasyfikacja dla osób z niepełnosprawnością (kat. PARA), a osobna dla pozostałych uczestników (kat. OPEN).  Wynika to z faktu, że osoby poruszające się o kulach czy na wózkach otrzymują dodatkowy czas na pokonanie trasy oraz oceniają położenie punktów z innej perspektywy (stojąc czy przemieszczając się mamy większe pole widzenia niż siedząc).

Jednym z elementów PreO są stacje czasowe, które rozstrzygają remisy pomiędzy osobami, które na trasie udzieliły tej samej ilości poprawnych odpowiedzi. Zwykle organizatorzy przygotowują jedną lub dwie (rzadziej trzy) stacje czasowe, na których uczestnicy mają do rozwiązania po 3 zadania. Formuła stacji czasowej jest niemal identyczna jak stacji TempO, z tą różnicą, że nie jest możliwa odpowiedź Zero (czyli każdy punkt zaznaczony na mapach ma w terenie odpowiadający mu lampion).

PreO Sprint

To konkurencja analogiczna do PreO, do której wprowadzono kilka modyfikacji, aby uczynić ją bardziej dynamiczną. Długość tras jest zwykle skrócona do minimum (ok. 100-200 metrów), a na ocenę każdego z punktów mamy zaledwie minutę. Ułatwieniem jest za to wybór wyłącznie pomiędzy odpowiedziami A (lampion w terenie odpowiada miejscu zaznaczonemu na mapie) lub Z (w miejscu zaznaczonym na mapie, w terenie nie znajduje się żaden lampion).

Sztafety

W tej konkurencji rywalizują drużyny 3-osobowe, a jej formuła może się różnić w zależności od rangi zawodów (związki krajowe mogą posiadać inne przepisy dotyczące sztafet niż te definiowane przez IOF na potrzeby imprez rangi mistrzowskiej). Zawsze jest to jednak połączenie PreO i TempO. Każdy z zawodników rozwiązuje zadania indywidualnie, ale czas na pokonanie trasy PreO jest wspólny dla drużyny. Na ostateczny wynik 3-osobowego składa się suma błędów z trasy PreO (1 błąd = 60 sekund karnych) oraz wynik ze stacji TempO. Sztafety kategorii PARA i OPEN posiadają odrębne klasyfikacje.

Orientacja precyzyjna jest sportem o bardzo niskim progu wejścia – do jej uprawiania nie potrzeba żadnego specjalistycznego sprzętu. Przydatny bywa kompas, ale na początku przygody nie jest niezbędny. Natomiast wraz ze wzrostem profesjonalizmu zawodnika i rangi zawodów jego znaczenie rośnie. Ze względu na swoją niezawodność i szybkość działania najpopularniejsze są kompasy szwedzkiej firmy Silva. Jednak nawet w asortymencie tego topowego producenta znajdziemy modele budżetowe, już w cenie kilkudziesięciu złotych.

Największe koszty związane są z udziałem w zawodach – pomimo sporych nakładów koniecznych przy organizacji wydarzeń organizatorzy starają się utrzymywać wpisowe na możliwie niskim poziomie (na ten moment jest to zwykle 20-40 zł za etap w przypadku zawodów krajowych i 10-20 euro na imprezach zagranicznych), ale trzeba pamiętać tutaj także o konieczności dojazdu czy noclegu (w przypadku zawodów weekendowych).

Ze względu na niewielką liczbę wykształconej kadry w Polsce działa obecnie tylko kilka klubów prowadzących sekcje orientacji precyzyjnej. W najkorzystniejszym położeniu są mieszkańcy Polski południowej. W małopolskich Myślenicach działa Stowarzyszenie Rozwoju Orienteeringu zrzeszające zawodników z terenów województw małopolskiego i śląskiego. Barwy klubu reprezentują zawodnicy m.in. z Myślenic, Krakowa, Częstochowy, Katowic i Gliwic. Jest to również klub obecnie najliczniej reprezentowany w kadrze narodowej, podobnie jak działający na Dolnym Śląsku Orientop Wrocław. Zawody rangi międzynarodowej na terenie Polski poza dwoma ww. klubami organizują również kluby ze Szczecina i Gdyni. Pojedynczych zawodników OP znajdziemy również w klubach specjalizujących się w biegach na orientację.

Terminy i lokalizacje najważniejszych zawodów rankingu światowego znajdziemy na stronie IOF Eventor, która jest oficjalnym serwisem Międzynarodowej Federacji Orientacji Sportowej (ang. International Orienteering Federation).

Natomiast informacje o regionalnych zawodach organizowanych w Polsce i Czechach publikuje na swoich kanałach social media Stowarzyszenia Rozwoju Orienteeringu. Aktualnie jest to jedyna strona internetowa, która gromadzi informacje o wydarzeniach orientacji precyzyjnej z różnych źródeł i przedstawia je w jednym kalendarzu.