Bezpieczeństwo w terenie zaczyna się w głowie

Oczywiście są rzeczy, które zawsze warto mieć w plecaku, niezależnie od pory roku czy planowanej długości wyjścia. Dodatkowa warstwa odzieży chroniąca przed wychłodzeniem, coś chroniącego przed deszczem i wiatrem, podstawowy zestaw pierwszej pomocy, źródło światła (inne niż latarka w telefonie!), papierowa mapa i kompas (nawet jeśli, a może zwłaszcza wtedy, jeśli na co dzień korzysta się z nawigacji w telefonie) oraz jedzenie i woda/ciepła herbata. Te elementy nie zapobiegną wpakowaniu się w kłopoty, ale dają czas i przestrzeń na podjęcie spokojnych, przemyślanych decyzji wtedy, gdy warunki przestają sprzyjać.

Góry i tereny podgórskie należą do najchętniej wybieranych kierunków aktywnego wypoczynku. Bliskość natury, dostępność szlaków i pozorna oswojenie krajobrazu sprawiają, że wiele osób traktuje je jako przestrzeń bezpieczną i przewidywalną. Tymczasem to właśnie w takich miejscach dochodzi do zagubień, urazów i sytuacji, w których pogoda lub zmęczenie szybko weryfikują wcześniejsze założenia. Wtedy okazuje się, że bezpieczeństwo nie polega na unikaniu trudności, lecz na umiejętności reagowania — spokojnie, zespołowo i w oparciu o realne kompetencje.

W odpowiedzi na te wyzwania jesienią 2025 Stowarzyszenie Rozwoju Orienteeringu zrealizowało cykl działań pod wspólnym hasłem „Orienteering dla bezpieczeństwa: gotowi na wyzwania!”.  Ideą, która przyświecała organizatorom nie było straszenie zagrożeniami ani tworzenie kolejnego „programu do zaliczenia”, tylko pokazanie, że bezpieczeństwo w terenie to kompetencja – do wytrenowania, niezależnie od wieku, kondycji czy doświadczenia. Również dla osób, które do tej pory były przekonane, że „nie mają orientacji w terenie”. W centrum znalazł się orienteering, ale obudowany tym, co w sytuacjach kryzysowych robi różnicę: pierwszą pomocą, podstawami poszukiwań, elementami survivalu, łącznością i pracą ze stresem. Kluczowe było jedno: żadna z tych umiejętności nie działa w próżni. W terenie wszystko łączy się naraz – a to, co na sali wygląda prosto, w błocie, śniegu i zmęczeniu zaczyna wymagać uważności, komunikacji i decyzji podejmowanych pod presją. Aby udział dla uczestników mógł być bezpłatny zadanie sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach rządowego programu wsparcia organizacji pozarządowych Moc Małych Społeczności.

Jesień i wczesna zima 2025 roku w Beskidach okazały się wyjątkowo wymagające. Długie opady deszczu zamieniały ścieżki w błotniste koleiny, a późniejsze, nagłe opady śniegu w kilka dni zmieniły krajobraz nie do poznania. To nie było utrudnienie „do obejścia”, tylko naturalne tło – takie, jakie najczęściej towarzyszy realnym zdarzeniom w górach i lasach, po których wielu z nas nie wędruje przecież tylko przy ładnej pogodzie.

W takich warunkach widać, jak szybko zwykła wycieczka potrafi przerodzić się w problem: śliskie podejścia spowalniają marsz, widoczność spada, ręce marzną, a zmęczenie wpływa na koncentrację. I nagle okazuje się, że najtrudniejsze bywa nie samo dojście do celu, tylko utrzymanie spokoju i logicznego myślenia. Niech pierwszy rzuci kamieniem, kto nigdy nie zgubił szlaku, nie przegapił strzałki, nie poszedł drogą która wydawała się „ładniejsza”, a później próbował jakoś ratować sytuację. O ile było wcześnie, jasno i słonecznie to zwykle taka sytuacja nie wywołuje w nas dużego stresu. Ale kiedy dochodzi późna pora, konieczność zdążenia na autobus, zapadnięcie ciemności (zwłaszcza, jeśli zapomnieliśmy o latarce), załamanie pogody, utrata zasięgu w telefonie czy konieczność zapewnienia bezpieczeństwa towarzyszącemu nam małemu dziecko, to perspektywa potrafi ulec diametralnej zmianie. Dlatego działania celowo osadzono w terenie „bliskim” – takim, w którym ludzie naprawdę spędzają czas: popularne szlaki, lasy, tereny rekreacyjne, okolice zabudowań. Dzięki temu łatwiej było przełożyć doświadczenie na codzienne sytuacje: spacer, wycieczkę z dziećmi, wędrówkę po pracy czy harcerski biwak

Orienteering był osią całego cyklu nie bez powodu. Umiejętność czytania mapy, orientowania się w terenie i planowania trasy bardzo szybko okazuje się kluczowa w sytuacjach kryzysowych. Zagubienie rzadko wynika z jednego wielkiego błędu – częściej jest skutkiem serii drobnych decyzji, nieuwagi, przecenienia możliwości albo polegania wyłącznie na technologii. Kto z nas jeszcze korzysta z papierowych map i tradycyjnego kompasu zamiast aplikacji z możliwością szybkiego wyznaczenia i śledzenia trasy? A przecież telefony są zawodne – ulegają awarii, tracą zasięg, rozładowują się. A nawet jeśli są w pełni sprawne to często mapy, które w nie wgraliśmy zawierają tylko podstawowe informacje oraz główne szlaki i ścieżki, co często przestaje być wystarczające kiedy z jakiegoś powodu (utrata koncentracji, mgła, zwykłe „zagadanie się”) z nich zboczymy.

Tu świadomie nie tylko wrócono do map papierowych, z którymi większość osób na co dzień nie pracuje, ale i „map” specjalistycznych: ortofotomap, numerycznego modelu terenu, który pokazuje jego ukształtowanie czy znormalizowanego numerycznego modelu pokrycia terenu, który pokazuje to, co znajduje na jego powierzchni. Dla wielu uczestników – szczególnie młodszych – był to pierwszy kontakt z taką mapą, i to w wersji papierowej, oraz z kompasem. W świecie aplikacji i GPS ta umiejętność staje się coraz rzadsza, a jednocześnie w sytuacji awaryjnej potrafi być bezcenna.

Mapa wymusza uważność: trzeba obserwować otoczenie, porównywać, weryfikować, planować. I – co ważne – przyjąć, że mapa nie jest dodatkiem do marszu, tylko narzędziem decyzyjnym. Takim, które pomaga unikać chaosu, skraca czas szukania i pozwala zachować kontrolę, gdy robi się nerwowo.

Największą wartością tego typu działań jest to, że uczą „całościowo”. W realnym kryzysie nie ma modułów: najpierw nawigacja, potem pierwsza pomoc, a na końcu komunikacja. Zagubienie często szybko prowadzi do wychłodzenia, uraz wymusza zatrzymanie się, stres obniża jakość decyzji, a brak łączności potrafi rozsypać współpracę w kilka minut

Apteczka osobista (tu AEDMAX wersja RKO) zapewnia szybki dostęp do podstawowych środków pierwszej pomocy w sytuacjach wymagających natychmiastowej reakcji.

Dlatego zadania konstruowano tak, aby uczestnicy musieli łączyć kilka kompetencji naraz. Nawigacja prowadziła do miejsca zdarzenia, gdzie trzeba było ocenić sytuację, zareagować adekwatnie do warunków, zadbać o bezpieczeństwo poszkodowanego i zespołu, a przy tym jasno porozumieć się z innymi. Wszystko działo się w terenie, przy zmiennej pogodzie, często w zmęczeniu i dyskomforcie.

To podejście pokazuje prostą prawdę: bezpieczeństwo nie polega na perfekcyjnym opanowaniu jednej techniki, tylko na umiejętności łączenia wiedzy i działania mimo niesprzyjających warunków.

Pierwszym wydarzeniem był Orienteering Ratunkowy „Awaria na szlaku”, skierowany do młodzieży z klas 7–8 szkoły podstawowej. Dla wielu uczestników była to pierwsza tak rozbudowana aktywność terenowa – wykraczająca poza standardową wycieczkę czy szkolne zajęcia.

Zaczęło się od krótkiej części szkoleniowej: wprowadzenia do podstaw bezpieczeństwa w terenie. Potem zespoły ruszyły na trasę i na kolejnych punktach realizowały zadania z pierwszej pomocy. Nie chodziło o odtwarzanie schematów „krok po kroku”, tylko o ocenę sytuacji, decyzję i współpracę w grupie.

Równolegle młodzież uczyła się zasad postępowania w sytuacji zgubienia się w lesie. Duży nacisk położono na nawigację z mapą papierową. Dla części uczestników było to zaskoczenie – bo nagle nie dało się „sprawdzić w telefonie”, tylko trzeba było samodzielnie dopasować mapę do terenu. Początkowo bywało trudno, ale właśnie ta trudność okazała się najcenniejsza: młodzi szybko zauważyli, że uważność i komunikacja w zespole potrafią oszczędzić mnóstwo czasu i nerwów. Trasa została poprowadzona na zboczach góry Dalin, czyli w terenie górskim najbliższym szkole – zaledwie kilka-kilkanaście minut piechotą od jej siedziby.

Uczestnicy podkreślali, że na początku praca z papierową mapą była dla nich dużym wyzwaniem. Wiele osób nie miało pewności, jak się za to zabrać i jak odnieść mapę do rzeczywistego terenu. Dopiero wspólna analiza i pierwsze decyzje podejmowane w zespole pozwoliły ruszyć w trasę. Z czasem nawigacja przestała być problemem, a sama wędrówka zaczęła przypominać przygodę, w której każdy miał swoją rolę.

Niektórzy uczestnicy rzeczywiście na chwilę stracili orientację w terenie, jednak dzięki wskazówkom przekazanym podczas szkolenia potrafili samodzielnie odnaleźć właściwy kierunek. Jak podkreślali, właśnie ten moment – wyjście z trudnej sytuacji bez zewnętrznej pomocy – dawał największą satysfakcję i poczucie sprawczości.

Drugą odsłoną były warsztaty „Gotowi na każdą przygodę” dla kadry Hufca ZHP Myślenice. To grupa z dużym bagażem doświadczeń terenowych, ale – jak sami podkreślali – uporządkowanie wiedzy i spojrzenie na znane zagadnienia z innej strony okazało się bardzo wartościowe.

Program obejmował m.in. zaawansowaną nawigację i pracę z różnymi typami map, łączność, pierwszą pomoc terenową, elementy survivalu oraz zagadnienia związane z radzeniem sobie ze stresem. Po części szkoleniowej uczestnicy wyruszyli na trasę gry terenowej. Błoto, śliskie podejścia w drodze na Górę Plebańską i zmienna pogoda sprawiły, że nawet doświadczeni harcerze musieli planować uważnie i reagować na bieżąco. Właśnie wtedy najlepiej widać, jak teoria przekłada się na praktykę: to, co na papierze wygląda oczywiście, w terenie wymaga elastyczności, jasnej komunikacji i umiejętności improwizacji. Harcerze przez cały czas byli w łączności radiowej z Grupą Poszukiwawczo Ratowniczą z Myślenic, która po przeprowadzeniu części stacjonarnej szkolenia, wyruszyła w teren przygotować zadania, wykorzystujące przekazaną wcześniej wiedzę w praktyce. Zespoły przeprowadzały między innymi poszukiwania pozoranta w trudnym, poprzecinanym jarami terenie górskim i udzielały mu pierwszej pomocy oraz budowały improwizowane schronienia. Dodatkowym zadaniem było odnalezienie kilkunastu punktów stricte nawigacyjnych, sprawdzających umiejętność poruszania się z mapą.

Uczestnicy podkreślali, że jednym z największych wyzwań było poruszanie się w terenie wyłącznie na podstawie specjalistycznych map – ortofotomapy, danych LIDAR oraz map pokrycia terenu. Brak zaznaczonych szlaków, ścieżek czy ulic wymagał zupełnie innego sposobu czytania mapy i większej koncentracji na analizie rzeźby terenu oraz jego charakterystycznych elementów. Dla wielu harcerzy było to nowe doświadczenie, wyraźnie różniące się od standardowych form nawigacji.

Choć zadania te okazały się wymagające, uczestnicy zwracali uwagę, że wcześniejsze szkolenie pozwoliło im stopniowo odnaleźć się w tej formie pracy z mapą. Dzięki temu nawet w trudniejszych warunkach terenowych możliwe było samodzielne planowanie trasy i podejmowanie decyzji, co dawało poczucie kontroli nad sytuacją i realnego wykorzystania zdobytych umiejętności.

„Zaginiony turysta” był najbardziej złożoną i najbardziej wymagającą odsłoną, skierowaną do osób dorosłych oraz rodzin z dziećmi. Od początku zakładano, że to będzie doświadczenie osadzone w realnych warunkach – bo to właśnie w takich okolicznościach najczęściej dochodzi do zdarzeń wymagających interwencji.

Wydarzenie zbiegło się z gwałtowną zmianą pogody. Intensywne opady śniegu pojawiły się praktycznie z dnia na dzień, utrudniając dojazd i zmieniając warunki w terenie. Zamiast udawać, że „nic się nie stało”, potraktowano to jako naturalny kontekst: w kryzysie plan trzeba umieć modyfikować, a nie kurczowo trzymać się założeń. Ze względu na udział młodszych dzieci teren górski został zamieniony na parkowy (część z nawigacją na specjalistycznych mapach i pierwszą pomocą) oraz leśny (poszukiwania i sruvival). Dzięki temu warunki były bezpieczne (i w razie potrzeby umożliwiały szybki powrót), ale jednocześnie wymagające – kolejne etapy wchodziły jednak w teren bardziej otwarty i leśny, gdzie śnieg, nierówne podłoże i ograniczona widoczność wymuszały ostrożniejsze tempo i częstsze podejmowanie decyzji.

Zespoły od początku musiały planować sposób działania i dzielić role. To był ciekawy moment: w jednej grupie spotykali się rodzice pilnujący komfortu dzieci, osoby przyzwyczajone do górskich wędrówek i uczestnicy, dla których była to pierwsza tak wymagająca aktywność. Scenariusz nie miał jednego „poprawnego” rozwiązania – ważniejsze było to, jak zespół komunikuje się, jak reaguje na trudności i czy potrafi wracać do wspólnego planu, gdy pojawia się chaos.

Centralnym elementem były zadania poszukiwawcze: odnajdywanie śladów obecności zaginionej osoby (fragmenty odzieży, rekwizyty, drobne przedmioty) oraz krótkie poszukiwania z wykorzystaniem zaprezentowanych metod, w tym metody „liścia”. Zauważenie kolorowych przedmiotów w śnieżnym krajobrazie wydawało się proste, ale w praktyce okazało się prawdziwym wyzwaniem – odnalezienie wszystkich poszlak zajmowało zaskakująco dużo czasu, a i wtedy nie zawsze się udawało. W zimnie i zmęczeniu łatwo przyspieszyć, pominąć fragment terenu albo zgubić „linię” względem innych. I właśnie wtedy widać, dlaczego tego typu ćwiczenia są ważne.

Równolegle trzeba było pracować z mapą, planować dojścia do punktów i korygować trasę. Zasypane ścieżki, zmienione punkty orientacyjne i ograniczona widoczność sprawiały, że orientowanie się w terenie wymagało większej koncentracji niż podczas letnich wyjść.

Do tego dochodziły zadania z pierwszej pomocy: ocena sytuacji, zabezpieczenie poszkodowanego, wykonanie RKO i ochrona przed wychłodzeniem. Zimowe warunki bardzo szybko uświadamiały, jak mało czasu potrzeba, by komfort termiczny zniknął, i jak ważna jest szybka, ale przemyślana reakcja.

Ważnym elementem była też łączność. Zespoły korzystały z krótkofalówek, raportując położenie i postępy. Dla części uczestników była to nowość – wymagająca krótkich, precyzyjnych komunikatów i unikania „szumu”. W stresie nawet proste przekazanie informacji potrafi być trudne, a tutaj można było to przećwiczyć w bezpiecznych warunkach.

Nie zabrakło też survivalu: rozkładanie tarpów jako tymczasowego schronienia, kompletowanie niezbędnika, podstawy pozyskiwania i zabezpieczania wody. W zimowej scenerii te zadania przestawały być „atrakcją”, a stawały się realnym narzędziem zwiększającym bezpieczeństwo zespołu.

Wersja rodzinna miała dodatkową wartość: dzieci nie były tylko obserwatorami. Szukały punktów, pomagały w analizie mapy, podejmowały proste decyzje. Dla wielu rodzin to było pierwsze doświadczenie, w którym bezpieczeństwo w terenie stało się wspólną odpowiedzialnością, a nie wyłącznie zadaniem dorosłych. Po zakończeniu uczestnicy mówili o satysfakcji z poradzenia sobie mimo trudnych warunków: „śnieg nas nie zatrzymał”, „dzieci dały radę”, „to było trudne, ale ciekawe”.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów całego cyklu były warunki, w jakich odbywały się działania. Nie były „zaplanowane”, ale w naturalny sposób stały się narzędziem szkoleniowym. Pogoda konsekwentnie weryfikowała założenia, zmuszała do elastyczności i wymagała podejmowania decyzji dostosowanych do warunków. Wszystkie wydarzenia miały miejsce w listopadzie – jedno z nich odbyło się w warunkach niemalże wiosennych (ciepły, słoneczny dzień, kilkanaście stopni na plusie), jedno w błocie i deszczu, a jedno w wysokim śniegu. Deszcz i śnieg wymagały reakcji na błoto, śliskie podejścia, ryzyko poślizgnięcia, konieczność dopasowania tempa do najsłabszej osoby w zespole, „znikające” ścieżki, mylące punkty krajobraz „przepisany” na nowo. W takich warunkach nawet osoby dobrze znające okolicę musiały polegać na mapie i uważnej obserwacji, a nie na pamięci.

Pogoda wpływała też na logistykę: dojazdy bywały utrudnione, a harmonogram trzeba było traktować elastycznie. To samo w sobie było lekcją – bo w kryzysie rzadko da się działać „idealnie według planu”. Część punktów z różnych przyczyn zmieniała lokalizację już w trakcie – uczestnicy  byli o tym informowani z wykorzystaniem łączności radiowej i na to również musieli reagować na bieżąco.

Zimno i wilgoć szybko uświadamiały, jak ważne są podstawy: ubiór, tempo, przerwy, zarządzanie energią. Nawet proste czynności – analiza mapy, komunikacja radiowa, przygotowanie sprzętu – stają się trudniejsze, gdy palce są zmarznięte, a koncentracja spada. Wtedy widać, że bezpieczeństwo to nie tylko wiedza techniczna, ale też umiejętność dbania o siebie i innych w dłuższej perspektywie.

W takich warunkach inaczej brzmi też pierwsza pomoc. Zabezpieczenie termiczne przestaje być „punktem z listy”, a staje się realnym działaniem, które w krótkim czasie może zdecydować o stanie poszkodowanego. Do tego dochodzi aspekt psychologiczny: zmęczenie i frustracja potrafią przejąć ster, jeśli zespół nie umie rozpoznać tego momentu i nie ma nawyku wspierania się nawzajem.

Dla wielu uczestników właśnie ta warstwa – działanie w deszczu, błocie i śniegu – okazała się najbardziej zapamiętywalna. To doświadczenie, które rzadko przeżywa się na własne żądanie, bo przecież często wycieczki planujemy tylko we w miarę komfortowych warunkach pogodowych.

Siłą całego cyklu była różnorodność uczestników: młodzież szkolna, harcerska kadra oraz osoby dorosłe, w tym rodziny z dziećmi. Każda z grup wchodziła z innym doświadczeniem i innym sposobem reagowania na sytuacje trudne.

Dla młodzieży był to często pierwszy kontakt z zadaniami, które nie mają jednej oczywistej odpowiedzi. Trzeba było planować trasę, dzielić role, rozmawiać w zespole i brać odpowiedzialność za wspólny wynik. Szybko okazywało się, że pośpiech i brak komunikacji prowadzą do błędów, a skuteczność zależy od współpracy.

Harcerska kadra miała doświadczenie terenowe, ale tutaj dostawała nowe narzędzia i sytuacje wymagające „przestawienia” myślenia: praca z zaawansowanymi mapami, precyzyjna łączność, decyzje podejmowane w zmęczeniu.

Dorośli i rodziny często trafiali na orienteering w warunkach zimowych po raz pierwszy. Obecność dzieci zmieniała dynamikę: liczyło się tempo marszu, komfort najmłodszych i dobra organizacja. Jednocześnie dzieci aktywnie uczestniczyły w zadaniach – i to budowało poczucie sprawczości, zaufanie i wspólną odpowiedzialność. W wielu komentarzach pojawiała się radość z tego, że „da się zrobić coś wymagającego razem”, a trudne warunki nie muszą oznaczać rezygnacji z aktywności.

Wysoki poziom merytoryczny był możliwy dzięki współpracy z partnerami, którzy wnieśli realne doświadczenie terenowe.

Team Ingarden Education wspierał stronę organizacyjną i edukacyjną – zwłaszcza w zakresie pracy z grupą młodzieży oraz zagadnień z pierwszej pomocy.

Grupa Poszukiwawczo‑Ratownicza Myślenice wnosiła perspektywę praktyki ratowniczej. Zadania poszukiwawcze, elementy łączności i organizacji działań oparto o doświadczenia z realnych akcji – z naciskiem na systematyczność, komunikację i dyscyplinę, które w terenie decydują o skuteczności.

Za moduły survivalowe odpowiadali członkowie Grupy Operacyjnej „Patriot”. Ich zajęcia były konkretne i poruszały praktyczne zagadnienia, które zwiększają bezpieczeństwo. Tarp jako schronienie, niezbędnik, podstawy zabezpieczenia termicznego i racjonalne gospodarowanie energią – szczególnie ważne w zimowej scenerii.

Nieocenione było też wsparcie Hufca ZHP Myślenice – zarówno organizacyjne, jak i osobowe. Harcerze wnosili umiejętność działania zespołowego i naturalne przywództwo w terenie, a ich obecność tworzyła most między doświadczeniem instruktorskim a świeżym spojrzeniem młodszych uczestników.

Najważniejszy wniosek jest prosty: bezpieczeństwo w terenie nie jest abstrakcją ani listą zasad do zapamiętania. To kompetencja, którą buduje się przez doświadczenie, świadome działanie i konfrontację z realnymi warunkami. Dopiero w terenie – w błocie, śniegu, zmęczeniu i niepewności – widać, jak nawigacja, pierwsza pomoc, poszukiwania, komunikacja i odporność psychiczna zaczynają działać razem.

Te działania nie były nastawione na ekstremalne przeżycia. Ich siła tkwiła w autentyczności: w pokazaniu, że odpowiedzialność, współpraca i uważność to rzeczy bardzo konkretne – mierzalne w tym, czy zespół potrafi się dogadać, czy umie zmienić plan, czy potrafi zadbać o siebie i innych.

A przy okazji – orienteering okazał się świetnym narzędziem, żeby tych kompetencji uczyć w sposób „fajny”: ruch, wyzwanie, satysfakcja z rozwiązania zadania, poczucie sprawczości. Właśnie dlatego warto traktować go nie tylko jako sport czy rekreację, ale też jako praktyczny trening reagowania, gdy sytuacja przestaje być przewidywalna.

Stowarzyszenie Rozwoju Orienteeringu od lat realizuje działania łączące orienteering, edukację terenową i praktyczne przygotowanie do funkcjonowania w sytuacjach kryzysowych. Organizuje zajęcia, warsztaty i wydarzenia dla dzieci, młodzieży oraz dorosłych – w tym dla szkół, środowisk harcerskich i zespołów pracujących w terenie. Działania są każdorazowo dostosowywane do wieku uczestników, poziomu doświadczenia oraz lokalnych warunków.

Więcej informacji o realizowanych inicjatywach oraz możliwościach współpracy można uzyskać, kontaktując się bezpośrednio ze Stowarzyszeniem.

Zdjęcia: archiwum Stowarzyszenia Rozwoju Orienteeringu

Artykuł zawiera lokowanie produktu: AED MAX TRAUMA KIT