Strategia rozwoju turystyki przyrodniczej w Polsce do 2035 roku – kierunki, cele i planowane działania

W Polsce ten trend jest szczególnie widoczny, bo znaczna część kraju zachowała wysoki stopień naturalności, a obszary cenne przyrodniczo są stosunkowo łatwo dostępne i objęte ochroną. Jednocześnie rosnąca popularność wypoczynku w naturze rodzi realne problemy. Te same miejsca są odwiedzane przez coraz więcej osób, często bez odpowiedniej infrastruktury i jasnych zasad korzystania z przestrzeni. Strategia rozwoju turystyki przyrodniczej w Polsce do 2035 roku powstała właśnie po to, by odpowiedzieć na pytanie, jak pogodzić rosnące zainteresowanie przyrodą z koniecznością jej ochrony i zachowania dla przyszłych pokoleń. Autorzy dokumentu podkreślają, że strategia nie jest zbiorem luźnych postulatów. Została przygotowana w oparciu o badania, dane statystyczne, konsultacje społeczne oraz rozmowy z ekspertami i praktykami. Jej celem jest wyznaczenie jasnych zasad i kierunków, które pozwolą rozwijać turystykę przyrodniczą w sposób przemyślany i bezpieczny dla środowiska. Jak napisano w dokumencie, Ich realizacja ma umożliwić rozwój turystyki przyrodniczej jako aktywności bezpiecznej dla środowiska, dostępnej społecznie, wspierającej ochronę różnorodności biologicznej oraz generującej korzyści dla lokalnych społeczności i gospodarki.

Najprostsza odpowiedź brzmi: dlatego, że skala zjawiska jest dziś znacznie większa niż kilkanaście lat temu. Według danych GUS w 2023 roku polskie parki narodowe odwiedziło ponad 15,5 miliona osób. Dla porównania – jeszcze przed pandemią liczba ta rosła niemal z roku na rok. Co więcej, ruch turystyczny nie rozkłada się równomiernie. Zdecydowana większość odwiedzin koncentruje się w kilku najbardziej znanych parkach, przede wszystkim w Tatrach, podczas gdy inne obszary pozostają niemal puste. Taka koncentracja ma bardzo negatywne skutki dla obszaru. W popularnych miejscach pojawiają się zniszczone szlaki, korki na dojazdach, problemy z parkowaniem, hałas i konflikty z mieszkańcami. Przyroda, która jest główną atrakcją, zaczyna tracić swoją wartość. Jednocześnie mniej znane regiony, które mogłyby skorzystać na rozwoju turystyki, nie są w stanie się przebić bez wsparcia systemowego, zwłaszcza w kwestii rozwoju infrastruktury turystycznej.

Strategia jasno podkreśla, że nie każda aktywność w naturze automatycznie sprzyja jej ochronie. W dokumencie zapisano wprost: Stwierdzenie, że turystyka przyrodnicza jest z natury korzystna dla środowiska, nie znajduje potwierdzenia w praktyce i może prowadzić do błędnych decyzji zarządczych. To ważne zdanie, bo obala popularny mit, że „im więcej ludzi w naturze, tym lepiej dla przyrody”. Autorzy wprowadzają także jasną definicję turystyki przyrodniczej, aby oddzielić ją od zwykłej rekreacji. Zgodnie ze strategią jest to świadoma podróż do obszarów przyrodniczo cennych w celu poznawania, interpretacji i doświadczania elementów środowiska naturalnego, prowadzona w sposób możliwie nienaruszający integralności i bioróżnorodności odwiedzanych miejsc. W praktyce oznacza to, że liczy się nie tylko to, gdzie jedziemy, ale także po co i w jaki sposób.

Hasłem, wokół którego cała Strategia rozwoju turystyki przyrodniczej wydaje się zbudowana, jest „Udostępniać i chronić”. To krótkie sformułowanie dobrze oddaje główny problem a zarazem pytanie, na jakie będziemy musieli sobie odpowiedzieć w najbliższych latach. W jaki sposób umożliwiać ludziom kontakt z przyrodą w taki sposób, aby nie niszczyli jej, a dodatkowo, żeby przyniosło to jakąś wymierną korzyść. Dokument zakłada, że ochrona przyrody nie jest przeszkodą dla turystyki, lecz jej warunkiem. Bez zachowanych ekosystemów, krajobrazów i bioróżnorodności nie będzie czego oferować turystom. Strategia opiera się na szczegółowej diagnozie stanu obecnego. Pokazuje m.in., że około jedna trzecia powierzchni Polski objęta jest różnymi formami ochrony przyrody – od parków narodowych, przez parki krajobrazowe, po obszary Natura 2000. Jednocześnie infrastruktura turystyczna jest bardzo nierówno rozmieszczona. W niektórych regionach szlaki są gęste i dobrze utrzymane, w innych brakuje podstawowych oznaczeń czy bezpiecznych tras. W samych parkach narodowych ponad 800 kilometrów szlaków wymaga remontu lub modernizacji.

Cele strategii zostały podzielone na kilka obszarów. Głównym z nich jest nacisk na edukację – zarówno turystów, jak i osób pracujących w terenie. Dokument zwraca uwagę na dramatyczny spadek liczby przewodników turystycznych w Polsce i podkreśla, że dobrze przygotowany przewodnik nie tylko podnosi jakość zwiedzania, ale też uczy odpowiedzialnych zachowań w przyrodzie. Kolejnym celem jest rozwój infrastruktury, ale rozumianej nie jako masowa zabudowa, lecz jako proste, dobrze zaprojektowane rozwiązania: kładki, platformy widokowe, czytelne oznakowanie i miejsca odpoczynku. Rzeczy, które zachęcą do odwiedzin, ułatwią zwiedzanie i poznawanie terenu, ale nie „zagłuszą” go swoim istnieniem. Strategia zakłada również uporządkowanie przepisów i zasad udostępniania przyrody. Chodzi o to, aby turyści wiedzieli, gdzie mogą się poruszać, a zarządzający terenami mieli jasne narzędzia do kierowania ruchem. Ważnym elementem jest także promocja, która obejmuje nie tylko promowanie konkretnych miejsc, ale samej idei odpowiedzialnego podróżowania i dbania
o przyrodę podczas wypoczynku.

Jednym z najważniejszych założeń strategii jest to, że turystyka przyrodnicza powinna wspierać lokalne społeczności, a nie być dla nich obciążeniem. Dokument podkreśla, że pieniądze wydawane przez turystów mogą realnie przyczyniać się do rozwoju regionów, jeśli trafią do lokalnych przedsiębiorców, gospodarstw agroturystycznych, przewodników czy edukatorów. Strategia opisuje także zmieniające się potrzeby turystów. Coraz popularniejsze są krótkie wyjazdy blisko miejsca zamieszkania, tzw. mikrowyprawy, spokojne podróżowanie bez pośpiechu (slow travel) oraz wyjazdy rodzinne i edukacyjne. Dopasowanie działań do trendów panujących na rynku to klucz do sukcesu. Rośnie zainteresowanie obserwacją przyrody, warsztatami terenowymi czy nawet wolontariatem przyrodniczym. To wszystko sprawia, że turystyka przyrodnicza nie musi opierać się na masowym ruchu, lecz na jakości doświadczenia. Autorzy dokumentu pokazują też dotąd mało popularne kierunki rozwoju turystyki, takie jak turystyka ornitologiczna czy wykorzystanie lasów do celów zdrowotnych i terapeutycznych. Wskazują, że w innych krajach te formy turystyki generują znaczne dochody, podczas gdy w Polsce wciąż są słabo rozwinięte i oparte głównie na inicjatywach oddolnych: lokalnych stowarzyszeniach czy grupach pasjonatów.

Strategia rozwoju turystyki przyrodniczej nie kończy się na opisie problemów i celów. Zawiera również harmonogram działań, podział odpowiedzialności oraz system monitorowania postępów. Autorzy przewidują regularną ocenę realizacji strategii i jej aktualizację w miarę zmieniających się warunków. Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że nie wszystkie założenia będą równie łatwe do zrealizowania i wiele z nich może nie przetrwać etapu realizacji. Najszybciej mogą zostać zrealizowane działania edukacyjne, promocyjne i pilotażowe. Trudniejsze będą te, które wymagają stałych nakładów finansowych, kadr i konsekwentnego egzekwowania zasad – na przykład ograniczenia ruchu w najbardziej obciążonych miejscach czy systematyczne utrzymanie infrastruktury. Strategia rozwoju turystyki przyrodniczej w Polsce do 2035 roku nie obiecuje prostych rozwiązań ani natychmiastowych efektów. Jest raczej zaproszeniem do zmiany sposobu myślenia o przyrodzie jako wspólnym zasobie, z którego można korzystać, ale za który wszyscy ponosimy odpowiedzialność. Jej powodzenie będzie zależeć nie od tego, co jest obecnie zapisane w tym dokumencie, lecz od tego, czy zostanie to przełożone na obowiązujące przepisy i działania, za którymi pójdzie stabilne i długoterminowe finansowanie, umożliwiające realizację w praktyce tych zapisów.

Strategia rozwoju turystyki przyrodniczej w Polsce do 2035 roku pokazuje, że dalszy rozwój wypoczynku w naturze nie może odbywać się spontanicznie ani wyłącznie pod presją rosnącego popytu. Dokument porządkuje dotychczas rozproszone działania i jasno wskazuje, że ochrona przyrody musi iść w parze z udostępnianiem jej ludziom. Ostateczny sukces strategii będzie zależał nie od samych zapisów, lecz od konsekwencji we wdrażaniu, współpracy instytucji oraz gotowości do podejmowania trudnych decyzji w miejscach najbardziej obciążonych ruchem turystycznym. Musimy mieć świadomość, że czasem musi być na początku drogi gorzej, żeby na końcu było lepiej. To właśnie na tym etapie rozstrzygnie się, czy strategia stanie się realnym narzędziem zmiany, czy jedynie kolejnym dokumentem o dobrych intencjach, które po zderzeniu z codziennością zostaną tylko zapisanymi stronami dokumentu.