Samochodem po USA: dookoła Colorado cz.4 Mesa Verde

To nie jest typowy park narodowy pełen wodospadów, gejzerów czy monumentalnych gór. Mesa Verde opowiada przede wszystkim historię ludzi. Historię cywilizacji, która przez setki lat żyła na płaskowyżach, a później stworzyła spektakularne kamienne osiedla ukryte pod skalnymi nawisami.

Nazwa „Mesa Verde” oznacza po hiszpańsku „zielony stół” i odnosi się do rozległych, porośniętych roślinnością płaskowyżów przecinanych głębokimi kanionami. Park został utworzony w 1906 roku przez prezydenta Theodora Roosevelta i był pierwszym parkiem narodowym w USA powołanym przede wszystkim w celu ochrony dziedzictwa kulturowego, a nie krajobrazu przyrodniczego. W 1978 roku Mesa Verde wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia ludzi w Mesa Verde sięga około 550 roku naszej ery. Obszar ten zamieszkiwali przodkowie współczesnych ludów Pueblo, dziś określani przez archeologów jako Ancestral Puebloans. Przez pierwsze stulecia żyli głównie na szczytach płaskowyżów, budując półziemianki i niewielkie osady. Z czasem zaczęli tworzyć coraz bardziej zaawansowane kamienne budynki.

Najbardziej fascynujący etap rozwoju Mesa Verde nastąpił jednak dopiero pod koniec XII wieku, kiedy mieszkańcy zaczęli przenosić się do naturalnych skalnych wnęk w ścianach kanionów. To właśnie tam powstały słynne „cliff dwellings” – skalne miasta i osiedla, które dziś wyglądają niczym dekoracje z filmu fantasy.

Do dziś na terenie parku odnaleziono ponad 5000 stanowisk archeologicznych, w tym około 600 osiedli skalnych. To największe i najlepiej zachowane skupisko takich obiektów w Stanach Zjednoczonych.

To pytanie od lat fascynuje zarówno turystów, jak i archeologów. Widok kamiennych domów przyklejonych do pionowych ścian kanionów wydaje się mało praktyczny. Jednak według badań Narodowej Służby Parków USA głównym powodem była woda.

Pod skalnymi nawisami znajdowały się naturalne źródła i sącząca się ze skał woda, niezwykle cenna w okresach wielkich susz. Analiza słojów drzew wykazała, że region doświadczał długotrwałych okresów suszy, a mieszkańcy musieli szukać bardziej niezawodnych źródeł przetrwania. Skaliste alkowy dawały również ochronę przed zimą, upałem i częściowo przed wrogami.

Najbardziej znanym miejscem w całym parku jest bez wątpienia Cliff Palace – największe skalne osiedle w Ameryce Północnej.

Ukryte pod ogromnym skalnym nawisem miasto składa się z około 150 pomieszczeń i 23 ceremonialnych kiva, czyli miejsc używanych do rytuałów i spotkań społeczności. Archeolodzy szacują, że mogło tu mieszkać ponad 100 osób.

Patrząc na Cliff Palace z punktu widokowego trudno uwierzyć, że budowla ma ponad 700 lat. Wielopiętrowe wieże, ściany z piaskowca i idealnie dopasowane kamienie sprawiają wrażenie dzieła znacznie młodszej cywilizacji.

Co ciekawe, archeolodzy podkreślają, że Cliff Palace prawdopodobnie nie był „pałacem” ani siedzibą elit. Było to po prostu bardzo duże i ważne centrum społeczności zamieszkujących okoliczne kaniony.

Drugim niezwykle ciekawym miejscem jest Balcony House. To średniej wielkości osiedle liczące 38 pomieszczeń i dwie kiva. Dziś uchodzi za jedną z najbardziej emocjonujących atrakcji parku, ponieważ dotarcie do niego wymaga wspinania się po wysokich drabinach i przeciskania przez wąskie tunele.

Nazwa osiedla pochodzi od dobrze zachowanych balkonów wykonanych z drewna i tynku. Takie elementy były kiedyś powszechne w architekturze Pueblo, lecz rzadko przetrwały do naszych czasów.

Wielu turystów opisuje wizytę w Balcony House jako podróż w czasie. Na forach internetowych często pojawia się opinia, że właśnie tutaj można najlepiej poczuć, jak wyglądało codzienne życie dawnych mieszkańców Mesa Verde.

Niestety wejście na teren pueblo możliwe jest tylko z przewodnikiem, po wcześniejszej rezerwacji biletu i tylko w sezonie letnim.

Na zachodniej części płaskowyżu znajduje się Long House – drugie największe osiedle skalne w parku. Liczy około 150 pomieszczeń i 21 kiva.

Long House wyróżnia się dużym centralnym placem ceremonialnym. Archeolodzy uważają, że takie rozwiązania architektoniczne były zapowiedzią późniejszych pueblo budowanych już po migracji na południe. Wzdłuż tylnej ściany alkowy zachowały się również systemy odprowadzania i magazynowania wody ze źródeł sączących się ze skał.

Spruce Tree House uchodzi za jedno z najlepiej zachowanych miejsc w całym regionie. Około 90 procent widocznych dziś struktur to oryginalne elementy sprzed setek lat. Zachowały się nawet fragmenty dachów i pokrytych tynkiem ścian.

Osiedle posiada około 130 pomieszczeń i osiem kiva. Mieszkało tu prawdopodobnie od 60 do 80 osób. Obecnie obiekt pozostaje zamknięty z powodu zagrożenia obrywami skalnymi, jednak nadal można oglądać go z punktów widokowych.

Jednym z najbardziej fascynujących stanowisk archeologicznych jest Step House. To miejsce wyjątkowe, ponieważ pokazuje dwa różne okresy zamieszkania regionu.

W alkowie odkryto zarówno starsze półziemianki z około 700 roku, jak i późniejsze kamienne budynki z XIII wieku. Oznacza to, że ludzie wracali do tego samego miejsca po kilkuset latach.

Jednym z najbardziej intrygujących elementów kultury Pueblo są kiva – okrągłe, częściowo zagłębione pomieszczenia ceremonialne. Wiele z nich znajdowało się pod ziemią i miało wejścia przez dach przy pomocy drabin.

Badacze do dziś próbują rozszyfrować znaczenie niektórych budowli Mesa Verde. Szczególnie tajemniczy pozostaje kompleks Sun Temple. Według części badań jego układ może wskazywać na powiązania astronomiczne i obserwacje Słońca oraz Księżyca.

Niektórzy naukowcy sugerują nawet, że budowniczowie stosowali zaawansowane zasady geometrii przy planowaniu konstrukcji.

Około końca XIII wieku mieszkańcy Mesa Verde zaczęli opuszczać swoje osiedla. Proces ten prawdopodobnie był związany z kombinacją wieloletnich susz, problemów z żywnością, zmian społecznych i napięć między grupami.

Do około 1300 roku większość ludności wyemigrowała na południe – na tereny dzisiejszych stanów New Mexico i Arizona. Dzisiejsze społeczności Pueblo, między innymi Hopi czy Zuni, uważają mieszkańców Mesa Verde za swoich przodków.

Przez stulecia opuszczone miasta pozostawały ukryte w kanionach. Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęli docierać tu osadnicy, ranczerzy i archeolodzy. Widok kamiennych osiedli wywoływał ogromne poruszenie – wielu ludzi nie mogło uwierzyć, że takie konstrukcje powstały setki lat przed przybyciem Europejczyków do Ameryki.

Właśnie dzięki staraniom archeologów i działaczy społecznych Mesa Verde otrzymało status parku narodowego. Dla Amerykanów było to przełomowe wydarzenie – pierwszy raz państwo oficjalnie uznało, że dziedzictwo rdzennych kultur jest częścią narodowej historii.

Współczesny park to niezwykłe połączenie archeologii, historii i krajobrazu amerykańskiego południowego zachodu. Drogi wiją się przez zielone płaskowyże, a za każdym zakrętem pojawiają się kolejne kaniony i punkty widokowe.

Turyści mogą oglądać wiele ruin z tarasów widokowych, ale najciekawsze doświadczenia zapewniają wycieczki z rangerami prowadzone bezpośrednio do skalnych osiedli. Niektóre trasy wymagają wspinaczki po drabinach i przechodzenia przez wąskie skalne przejścia, co dodatkowo wzmacnia wrażenie autentycznej podróży do świata sprzed siedmiuset lat.

Mesa Verde nie imponuje rozmiarami jak Grand Canyon ani widowiskowością jak Yellowstone National Park. Jego siła tkwi gdzie indziej. To miejsce, w którym człowiek dosłownie widzi ślady dawnego życia – odciski dłoni w tynku, kamienne ściany budowane bez nowoczesnych narzędzi i miasta zawieszone między niebem a przepaścią.

Właśnie dlatego wielu odwiedzających mówi po wyjściu z Mesa Verde jedno zdanie: „To wygląda nierealnie”